สิ่งที่ควรรู้และเข้าใจในการเจริญภาวนา

 
 

การเตรียมตัว    สิ่งที่ควรรู้และเข้าใจ    ประโยชน์    ปัญหาน่ารู้

ภาวนา คืออะไร ?    สมาธิคืออะไร ?  มีกี่ระดับ ?    อุปสรรคของสมาธิคืออะไร ?    อิริยาบถที่ใช้ในการฝึกสมาธิ    นิมิตคืออะไร ?

 

ภาวนาคืออะไร ?

ภาวนา แปลว่า การทำให้มีขึ้นเป็นขึ้น, การทำให้เกิดขึ้น, การเจริญ, การบำเพ็ญ   หมายถึง การฝึกอบรม ตามหลักพระพุทธศาสนา   มี 2 อย่าง คือ

  1. สมถภาวนา ฝึกอบรมจิตให้เกิดความสงบ
  2. วิปัสสนาภาวนา ฝึกอบรมปัญญาให้เกิดความรู้เข้าใจตามเป็นจริง

อีกนัยหนึ่ง จัดเป็น 2 เหมือนกันคือ

  1. จิตตภาวนา การฝึกอบรมจิตใจให้เจริญงอกงามด้วยคุณธรรม  มีความเข้มแข็งมั่นคง เบิกบาน สงบสุขผ่องใส พร้อมด้วยความเพียร สติ และสมาธิ
  2. ปัญญาภาวนา การฝึกอบรมเจริญปัญญา ให้รู้เท่าทันเข้าใจสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง จนมีจิตใจเป็นอิสระ ไม่ถูกครอบงำด้วยกิเลสและความทุกข์

สมาธิคืออะไร ?  มีกี่ระดับ ?

สมาธิ หมายถึง   ความที่จิตใจสงบ ตั้งมั่น ไม่ฟุ้งซ่าน  แน่วแน่อยู่กับสิ่งที่ใจนึกคิด สิ่งที่กำลังกระทำ นั้นๆ     มี 3 ระดับ คือ

  1. ตามปกติ คนเราทุกคนก็มีสมาธิอยู่แล้ว แต่เป็นสมาธิชั่วขณะ ที่เรียกว่า ขณิกสมาธิ เป็นสมาธิที่ใช้ในชีวิตประจำวัน ในการทำหน้าที่การงาน ศึกษาหาความรู้ อ่านหนังสือ พักผ่อน ทำกิจกรรมต่างๆ  ในการปฏิบัติธรรมโดยทั่วไป เช่น การฝึกสติ เจริญกุศล ทำทาน ฟังธรรม เป็นสมาธิในระดับหนึ่ง คือยังอยู่ในระดับเบื้องต้น
  2. อุปจารสมาธิ หมายถึง สมาธิจวนจะตั้งมั่น แน่วแน่  คือยังไม่นิ่งสนิทเต็มที่   สามารถทำให้ นิวรณ์ สงบระงับไปได้ แต่ยังไม่มีกำลัง เปรียบเหมือนเด็กเล็กๆ ลุกขึ้นยืนได้บ้าง ล้มลงบ้าง
  3. อัปปนาสมาธิ หมายถึง สมาธิตั้งมั่น เต็มที่   ที่เรียกว่า ฌาน  คือกำจัดนิวรณ์สงบราบคาบแล้ว และสามารถรักษาจิตให้แน่วแน่ได้ตลอด เปรียบเหมือนผู้ใหญ่ที่แข็งแรง ยืนได้ขึ้นอย่างมั่นคง

ส่วนการเจริญภาวนา เช่น สมถภาวนา หรือวิปัสสนาภาวนา นั้น เน้นการใช้สมาธิในระดับสูงคือในระดับที่จิตตั้งมั่นแน่วแน่จริงๆ เพื่อให้ได้ผลเป็นการตัดกิเลสเครื่องเศร้าหมองของจิตใจได้เด็ดขาด

ฉะนั้น เราจึงสามารถเลือกใช้และเลือกฝึกระดับของสมาธิให้เหมาะสมกับกิจการที่เรากระทำได้

อุปสรรคของสมาธิคืออะไร ?

อุปสรรคของสมาธิ ได้แก่ นิวรณ์   หมายถึง  สิ่งที่กั้นจิตไม่ให้ก้าวหน้าในคุณความดี,  ไม่ให้บรรลุสมาธิได้   มี 5 อย่าง คือ

  1. กามฉันท์  พอใจในกามคุณ 5 ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส สิ่งสัมผัสทางกาย ที่น่ารักน่าใคร่
  2. พยาบาท  คิดร้ายผู้อื่น
  3. ถีนมิทธะ  ความหดหู่ ท้อแท้ และซึมเซา ง่วงซึม เคลิ้มหลับ
  4. อุทธัจจกุกกุจจะ  ความฟุ้งซ่าน และหงุดหงิด รำคาญใจ
  5. วิจิกิจฉา  ความลังเลสงสัย ไม่แน่ใจในคุณพระรัตนตรัย และวิธีการที่ปฏิบัติ

อีกอย่างหนึ่ง  หมายถึง อุปกิเลสของสมาธิ 11 อย่าง ได้แก่

  1. วิจิกิจฉา  ความลังเล หรือความสงสัย
  2. อมนสิการ  ความไม่สนใจ ใส่ใจ ไว้ให้ดี
  3. ถีนมิทธะ  ความท้อ และความเคลิบเคลิ้ม ง่วงนอน
  4. ฉัมภิตัตตะ ความสะดุ้งหวาดกลัว
  5. อุพพิละ  ความตื่นเต้นด้วยความยินดี
  6. ทุฏฐุลละ  ความไม่สงบกาย
  7. อัจจารัทธวิริยะ  ความเพียรจัดเกินไป
  8. อติลีนวิริยะ  ความเพียรย่อหย่อนเกินไป
  9. อภิชัปปา  ความอยาก
  10. นานัตตสัญญา  ความนึกไปในสิ่งต่างๆ เรื่องราวต่างๆ ที่เคยผ่านมาหรือจดจำไว้ มาผุดขึ้นในขณะทำสมาธิ
  11. รูปานัง อตินิชฌายิตัตตะ  ความเพ่งต่อรูปหรือเพ่งต่อนิมิตนั้นจนเกินไป

อิริยาบถที่ใช้ในการฝึกสมาธิ

เราสามารถฝึกสมาธิได้ใน ทุกอิริยาบถ  ไม่ว่าจะยืน เดิน นั่ง นอน   แต่สำหรับการฝึกสมาธิในขั้นสมถะและวิปัสสนาภาวนานั้น ผู้ปฏิบัตินิยมใช้ ท่านั่ง-ขัดสมาธิ  เพราะเป็นท่าที่สงบ มั่นคง   ร่างกายได้รับความสบายพอควร ไม่มากไม่น้อยเกินไป ช่วยให้การฝึกสมาธิได้ผลดี    แต่ถ้าไม่สะดวกหรือไม่ถนัด จะนั่งในท่าพับเพียบ หรือนั่งบนเก้าอี้ก็ได้ หรือท่าใดๆ ก็ได้ ที่รู้สึกสบายพอควร    แต่อย่านั่งพิง เพราะถ้าสบายเกินไปอาจทำให้เผลอสติ เผลอหลับได้

นิมิตคืออะไร ?

นิมิต แปลว่า เครื่องหมาย ได้แก่ วัตถุอันเป็นเครื่องหมายแห่งสีมา,  โดยเฉพาะในการฝึกสมาธิ หมายถึง เครื่องหมายสำหรับให้จิตกำหนด, ภาพของสิ่งที่ผู้ฝึกสมาธินำมาใช้นึกในใจ, สิ่งที่นึกให้เห็นในใจของผู้ทำสมาธิ,  มี 3 คือ

  1. บริกรรมนิมิต  นิมิตแห่งบริกรรม หรือนิมิตตระเตรียม ได้แก่สิ่งที่เพ่ง หรือกำหนดนึกในการทำสมาธิ เช่น ดวงแก้วกลมใส หรือพระพุทธรูปขาวใส
  2. อุคคหนิมิต นิมิตที่ใจเรียน หรือนิมิตติดตาติดใจ ได้แก่ สิ่งที่เพ่งหรือนึกนั้นเอง ที่แม่นในใจ จนหลับตามองเห็น
  3. ปฏิภาคนิมิต  นิมิตเสมือน หรือนิมิตเทียบเคียง ได้แก่ อุคคหนิมิตนั้น เจนใจจนกลายเป็นภาพที่เกิดจากสัญญา เป็นของบริสุทธิ์ จะนึกขยาย หรือย่อส่วนก็ได้ตามปรารถนา
    นิมิตที่เห็นได้ติดตา และสามารถนึกขยายให้โตขึ้นได้ หรือย่อให้เล็กลงได้นี้เรียกว่า ปฏิภาคนิมิต
    สมาธิที่ใจหยุดได้แนบแน่นอย่างนี้ จัดอยู่ในขั้น อัปปนาสมาธิ ซึ่งเป็นเบื้องต้นของ ปฐมฌาน