ปัจฉิมวาจา

[15]
18 กุมภาพันธ์ 2497

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. (3 หน)

 

ภาสิตา โข ปน ภควตา ปรินิพฺพานสมเย อยํ ปจฺฉิมวาจา หนฺททานิ ภิกฺขเว อามนฺตยามิ โว วยธมฺมา สงฺขารา อปฺปมาเทน สมฺปาเทถาติ. ภาสิตญฺจิทํ ภควตา เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ยานิ กานิจิ ชงฺคลานํ ปาณานํ ปทชาตานิ สพฺพานิ ตานิ หตฺถิปเท สโมธานํ คจฺฉนฺติ หตฺถิปทํ เตสํ อคฺคมกฺขายติ ยทิทํ มหนฺตตฺเตน. เอวเมว โข ภิกฺขเว เยเกจิ กุสลา ธมฺมา สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา อปฺปมาโท เตสํ อคฺคมกฺขายตีติ. ตสฺมา ติหมฺเหหิ สิกฺขิตพฺพํ ติพฺพาเปกฺขา ภวิสฺสาม อธิสีลสิกฺขาสมาทาเน อธิจิตฺตสิกขาสมาทาเน อธิปญฺญาสิกฺขาสมาทาเน อปฺปมาเทน สมฺปาเทสฺสามาติ. เอวญฺหิ โน สิกฺขิตพฺพนฺติ.

 

นึกถึงความเสื่อมอยู่เสมอ  ให้เจอความเสื่อมไว้เสมอ  นึกหนักเข้าๆ  แล้วใจหาย เอ๊ะนี่เรามาคนเดียวหรือ เอ๊ะนี่เราก็ตายคนเดียวซิ  บุรพชนต้นตระกูลของเราไปไหนหมดล่ะ   อ้าวตายหมด   เราล่ะ ก็ตายแบบเดียวกัน  ตกใจล่ะคราวนี้  ทำชั่วก็เลิกละทันที   รีบทำความดีโดยกะทันหันทีเดียว   เพราะไปเห็นอ้ายความเสื่อมเข้า  ถ้าไม่เห็นความเสื่อมละก้อ กล้าหาญนัก  ทำชั่วก็ได้  ด่าว่าผู้หลักผู้ใหญ่ได้ตามชอบใจ   ถ้าเห็นความเสื่อมเข้าแล้ว กราบผู้ใหญ่ปะหลกๆๆ ทีเดียว   เพราะเหตุอะไรล่ะ  เพราะเห็นความเสื่อมเข้า มันไม่ประมาท

 

ณ บัดนี้ท่านทั้งหลายทั้งหญิงและชาย คฤหัสถ์ บรรพชิต ทุกถ้วนหน้า   มาสโมสรสันนิบาตในพระอุโบสถวัดปากน้ำ  ณ เวลาวันนี้   ล้วนมีสวนเจตนาใคร่เพื่อจะสดับตรับรับฟังพระธรรมเทศนาในวันมาฆบูชา สมเด็จพระบรมศาสดาไว้อาลัยให้แก่เราท่านทั้งหลาย   ให้เป็นเครื่องประจำใจของเราท่านทั้งหลายทุกถ้วนหน้า  เรียกว่า ปัจฉิมวาจา   พระองค์ทรงรับสั่งพระวาจานี้ แล้วหับพระโอษฐ์ไม่ทรงรับสั่งต่อไป

พระวาจาอันนี้เป็นที่ตรึงใจของหญิงชายในโลกทุกถ้วนหน้า  ทั้งคฤหัสถ์ บรรพชิต สมเด็จพระบรมสามิตสัมมาสัมพุทธเจ้าไว้อาลัยให้แก่เราท่านทั้งหลายในเรื่อง วยธรรม ของ สังขารทั้งหลาย อาลัยอันนี้แหละเป็นปัจฉิมวาจาของพระจอมไตร   ให้เราจำไว้อย่าลืมหลงว่า  เราต้องเป็นอย่างนี้แน่ไม่แปรผัน เมื่อทราบชัดด้วยใจของตนมั่นในขันธสันดานแล้ว   ความเสื่อมไปของสังขารทั้งหลาย  หรือสังขารทั้งหลายเสื่อมไป ไม่ได้มีถอยกลับเลยแม้แต่สังขารใดสังขารหนึ่ง   อาศัยสราคธาตุสราคธรรม หรืออาศัยวิราคธาตุวิราคธรรม เกิดขึ้นที่เรียกว่าสังขาร   สิ่งที่มีขึ้นเกิดขึ้น ปรุงขึ้นแล้ว ตกอยู่ในความแปรไป เสื่อมไป  ไม่มีเหลือเลยแม้สังขารอย่างใดอย่างหนึ่ง  เสื่อมไปทั้งนั้น  ความเสื่อมอันนี้แหละเป็นเครื่องประจำใจของเราท่านทั้งหลาย  ทั้งคฤหัสถ์ บรรพชิต หญิงชายทุกถ้วนหน้า ให้นึกถึงความเสื่อมอันนี้ไว้

ความเสื่อมน่ะจะนึกที่ไหน  นึกถึงในตัวของเรานี่  อัตภาพร่างกายนี้ไม่คงที่เลย   ตั้งแต่คลอดจากครรภ์มารดาก็เสื่อมเรื่อยไป   เสื่อมไปตามหน้าที่  เสื่อมขึ้น เสื่อมลง เสื่อมขึ้น ก็เจริญขึ้นเป็นลำดับไป   พอเต็มอายุก็เสื่อมลงเรื่อยไป  เสื่อมไม่มีหยุดเลย  เสื่อมเรื่อย  เมื่อเสื่อมเป็นดังนี้ละก็   สิ่งทั้งสิ้นหมดทั้งสากลโลก  ที่เราได้เห็นด้วยตา หรือได้ยินด้วยหู หรือได้ทราบด้วยจมูก ลิ้น กาย  รู้แจ้งทางใจ อย่างใดอย่างหนึ่ง  มีความเสื่อมทั้งนั้น   ไม่มีความตั้งอยู่ได้มั่นอยู่ได้สักชั่วกัลปาวสานเลย   มีความเสื่อมเป็นเบื้องหน้า  ให้นึกความเสื่อมอันนี้แหละให้ติดอยู่กับใจของอาตมา [ของตนเอง]   ถ้านึกถึงความเสื่อมดังนี้ละก็  สังเกตได้นะ  หัวเราะเสียงดังไม่ค่อยมีหรอก  อย่างดัง ก็แต่ยิ้มๆ แหละ เพราะมันนึกถึงความเสื่อมอยู่  มันไม่ไว้ใจทั้งนั้น  นึกว่าเสื่อมแล้ว  หน้าไม่ค่อยดีหรอก  หัวเราะดังกับเขาไม่เป็นหรอก  เป็นแต่ยิ้มๆ อย่างขบขันเต็มทีก็เป็นแต่ยิ้มๆ เท่านั้น   หรือแย้มโอษฐ์เท่านั้น  มันนึกถึงความเสื่อมประจำใจอยู่

ถ้านึกถึงความเสื่อมประจำใจได้ดังนี้ละก็   หากว่าเป็นภิกษุสามเณรจะต้องเรียนเป็นนักปราชญ์ของเขาได้ ทางคันถธุระ ทางวิปัสสนาธุระ   เพราะแกนึกถึงความเสื่อมอยู่   ถ้าเป็นหญิงเป็นชาย เป็นฆราวาสครองเรือน  จะต้องมีหลักฐานมั่นคงใหญ่โตทีเดียว  ไม่ใช่คนเหลวไหล  ไม่ใช่คนเลวทราม  ต้องเป็นคนอยู่ในความพยายามทีเดียว  มันหมดไปสิ้นไป รออยู่ไม่ได้  ใจกายขยันนัก  เพราะนึกถึงความเสื่อมอยู่  แกไม่รอผู้หนึ่งผู้ใดล่ะ  แกกลัวชีวิตของแกจะหมดไป   แกรักษาชีวิตของแก   หากว่าแกจะมารักษาศีลทางวัด แกก็ปฏิบัติอย่างเคร่งครัดทีเดียว   แกกลัวชีวิตมันหมดไปเสีย  กลัวจะไม่ได้ศีลเต็มที่  เป็นแต่เพียงรักษาศีล  กลัวจะไม่เข้าถึงอธิศีล  ถ้าว่าแกทำสมาธิล่ะ  แกก็ทำได้อย่างงดงามทีเดียว   เพราะแกพยายามไม่หยุดยั้ง  แกกลัวชีวิตจะไม่พอ   แกรีบทั้งกลางวันกลางคืนทีเดียว   นี้สมาธิของแกก็มั่นคง   ผิดกับบุคคลธรรมดา   ถ้าแก  เจริญทางปัญญาล่ะ   แกก็โชติช่วงทีเดียว  คนอื่นไม่อาจที่จะเข้าถึง   เพราะแกคำนึงถึงความเสื่อมของอัตภาพร่างกายของแกอยู่เสมอ   แกทำปัญญาได้รุ่งเรืองเจริญดี   แกทำธรรมละก้อ เจริญดีทีเดียว   เพราะแกนึกถึงความเสื่อม ทางโลกก็เจริญดีเหมือนกัน   เพราะแกกระวีกระวาดจัดแจง ให้เรียบเสียในการเลี้ยงชีพ   จะได้ทำความดียิ่งขึ้นกว่านั้นต่อไป   เหตุนี้ความเสื่อมที่พระจอมไตรวางโอกาสไว้ให้เราท่านทั้งหลายนะ   ตรึงใจไว้ในวันมาฆบูชา  ที่พระจอมไตรทรงรับสั่งในเรื่องธรรม ในวันมาฆบูชาน่ะเป็นโอวาท   ย่อย่นสกลพุทธศาสนาสำคัญนัก

แต่วันนี้จะกล่าวในโอวาทสุดท้าย ที่เรียกว่า ปัจฉิมวาจา   ตามวาระพระบาลีที่ยกขึ้นไว้เป็นนิเขปกถาว่า  ภาสิตา โข ปน ภควตา ปรินิพฺพานสมเย   อยํ ปจฺฉิมวาจา   หนฺททานิ ภิกฺขเว อามนฺตยามิ โว วยธมฺมา สงฺขารา อปฺปมาเทน สมฺปาเทถาติ. แปลเนื้อความว่า  จริงอยู่  วาจาสุดท้ายนี้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับสั่งแล้วว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เชิญท่านทั้งหลาย  เราเรียกท่านทั้งหลายเข้ามาสู่ที่เฝ้าเรานี้ว่า   สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเสมอ”  นี่จำไว้อันนี้ สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเสมอ   สิ่งที่ได้เห็นด้วยตา  ได้ยินด้วยหู  ได้ทราบด้วยจมูก  ลิ้น กาย ได้รู้แจ้งทางใจ เสื่อมไปเสมอ  ไม่เหลือเลย   อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ   ท่านจงถึงพร้อมด้วยความไม่เผลอไม่ประมาท   ท่านจงถึงพร้อมด้วยความไม่เผลอในความเสื่อมไปนั้น   ให้ตรึงไว้กับใจเสมอ  นี้แหละเจอละ  ทางไปของพระพุทธเจ้าพระอรหันต์  เป็นหนทางหมดจดวิเศษทีเดียว   นึกถึงความเสื่อมอันนั้น  นึกถึงความเสื่อมได้เวลาไรละก้อ   บุญกุศลยิ่งใหญ่เกิดกับตนเวลานั้น   ให้นึกอย่างนี้  นี่เป็นข้อสำคัญ   นี้เนื้อความของพระบาลีแปลเป็นสยามภาษาได้ความดังนี้

ต่อแต่นี้จะอรรถาธิบายเป็นลำดับไปว่า   ความเสื่อมอันนี้แหละมีอยู่กับใครบ้าง   หมด เราท่านทั้งหลาย ทั้งคฤหัสถ์ บรรพชิต หญิงชาย เด็กเล็กผู้ใหญ่ไม่ว่า เสื่อมทีละนิดๆๆ  เหมือนกับนาฬิกาเดิน   เหมือนกันทุกคน   ติณชาติ พฤกษชาติ รุกขชาติ วัลลีชาติใดๆ ไม่เหลือเลย   ในกำเนิดทั้ง 4 สังเสทชะ อัณฑชะ ชลาพุชะ โอปปาติกะ

อัณฑชะ สัตว์เกิดด้วยฟองไข่  ก็เสื่อมเหมือนกัน   สังเสทชะ สัตว์เกิดด้วยเหงื่อไคล ก็เหมือนกัน   ชลาพุชะ เกิดขึ้นอาศัยน้ำเป็นแดนเกิด ก็เสื่อมเหมือนกัน   โอปปาติกะ จะลอยขึ้นบังเกิด  บังเกิดในอบายภูมิทั้ง 4 เปรต นรก อสุรกาย เหล่านี้  หรือว่าเกิดเป็นสัตว์ดิรัจฉานก็เสื่อม  เกิดเป็นกายทิพย์  ภุมมเทวดา  รุกขเทวดา  อากาศเทวดา  จาตุมหาราช ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรตี ปรนิมมิตวสวัตตี ก็มีเสื่อมอีกเหมือนกัน  เสื่อมทีละนิดๆ ไปตามหน้าที่   พอหมดหน้าที่ก็แตกกายทำลายขันธ์  เสื่อมอย่างนี้เหมือนกันหมด  หรือไปเกิดในชั้นพรหม ทั้ง 16 ชั้น พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิต มหาพรหมา ปริตตาภา อัปปมาณาภา อาภัสสรา ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา สุภกิณหา อสัญญี เวหัปผลา ก็เสื่อมเหมือนกัน แบบเดียวกัน  ไม่คลาดเคลื่อน  อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี อกนิฏฐา ในปัญจสุทธาวาส  ก็เสื่อมเหมือนกัน  หรืออรูปพรหมทั้ง 4 อากาสานัญจายตนภพ วิญญาณัญจายตนภพ อากิญจัญญายตนภพ  เนวสัญญานาสัญญายตนภพ ก็มีความเสื่อมดุจเดียวกัน

เมื่อมีความเสื่อมเช่นนี้นะ   พระพุทธองค์ประสงค์อะไร  จะต้อนพวกเราให้พ้นจากความเสื่อมเหล่านี้ ให้ออกจากภพไปเสีย  ให้เข้าถึงธรรมกายไปนิพพาน   ต้องการอย่างนั้นหนา  ไม่ใช่ต้องการท่าอื่นหนา  จะต้อนพวกเรา  จะขับจูงพวกเรา  จะเหนี่ยวรั้งพวกเราพ้นจากไตรวัฏ  กรรมวัฏ  วิปากวัฏ  กิเลสวัฏ  ให้ขึ้นจาก วัฏฏสงสาร    วัฏฏสงสารน่ะคือ กรรมวัฏ  วิปากวัฏ  กิเลสวัฏ  ที่เวียนว่ายตายเกิดในวัฏฏสงสารนี้   จะให้ขึ้นจากภพ กามภพ รูปภพ อรูปภพ พ้นจากภพทั้ง 3 ไป  ให้มีนิพพานมีที่ไปในเบื้องหน้า   ประสงค์อย่างนั้นจึงได้ทรงรับสั่ง เช่นนี้   ให้เราไม่เผลอในความเสื่อมนั้น   ถ้าไม่เผลอในความเสื่อมนั้น   ทำอะไรเป็นได้ผลหมด   เป็นภิกษุสามเณรทำอะไรเป็นได้ผลหมด   เล่าเรียนก็สำเร็จ  คันถธุระก็สำเร็จ  วิปัสสนาก็สำเร็จ  ไม่ท้อถอยกันละ  ฝ่ายอุบาสกอุบาสิกาทำนาก็รวยกันยกใหญ่   ทำสวนก็รวยกันยกใหญ่   ทำไร่ก็ร่ำรวยกันยกใหญ่  เป็นคนไม่เกียจคร้านทีเดียว   ถ้าว่ารับราชการงานเดือนก็เอาดีได้ทีเดียว  หรือไม่ว่าทำหน้าที่อันใดเป็นเอาดีได้ทั้งนั้น   รุ่งเรืองเจริญด้วยกันทั้งนั้น  เพราะแกไม่เผลอ  แกระวังตัวอยู่เสมอเช่นนี้   แล้วก็ทางชั่วแกไม่ทำทีเดียว  แกกลัวมันตามไปลงโทษแก   แกไม่ยอมเด็ดขาดทีเดียว   แกเห็นความเสื่อมอยู่เสมอดังนี้   ให้เห็นอยู่อย่างนี้แหละจึงจะเอาตัวรอดได้  ถ้าไม่เห็นอย่างนี้เอาตัวรอดไม่ได้    ต้องเห็นความเสื่อมอยู่เช่นนี้

เมื่อเห็นความเสื่อมดังนี้แล้ว  ท่านอุปมาอุปไมยไว้หลายนัยหลายประการ   อุปมาอุปไมยไว้ว่า  ภาสิตํ อิทํ ภควตา คำอันนี้พระผู้มีพระภาคทรงรับสั่งแล้วว่า  เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ยานิ กานิจิ ชงฺคลานํ ปาณานํ ปทชาตานิ สพฺพานิ ตานิ หตฺถิปเท สโมธานํ คจฺฉนฺติ หตฺถิปทํ เตสํ อคฺคมกฺขายติ แปลเนื้อความว่า  ปทชาติทั้งหลาย รอยเท้าสัตว์ทั้งหลายทั้งหมดในชมพูทวีป  ปทชาตานิ น่ะ เขาแปลว่า ปทชาติทั้งหลาย ทับศัพท์ ถ้าว่าจะขยาย [ความ]   รอยเท้าสัตว์หมดทั้งชมพูทวีป  ไม่เหลือเลย   ปทชาติทั้งหลายของสัตว์ที่ไปด้วยแข้ง   ยานิ กานิจิ เหล่าใดเหล่าหนึ่ง    สพฺพานิ ตานิ ปทชาติทั้งหลายเหล่านั้นทั้งสิ้น   คจฺฉนฺติ ย่อมถึง   สโมธานํ ซึ่งการประชุมลง   หตฺถิปเท ในรอยเท้าแห่งช้าง  แปลเนื้อความออกไปดังนี้   หตฺถิปทํ อันว่ารอยเท้าแห่งช้าง   เตสํ อคฺคมกฺขายติ อันบัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เลิศกว่าประเสริฐกว่าปทชาติทั้งหลายเหล่านั้น เรียกว่ารอยเท้าช้างเป็นใหญ่กว่ารอยสัตว์อื่นทั้งหมด  เลิศกว่ารอยสัตว์ทั้งหมด   เสยฺยถาปิ แม้ฉันใด   ยทิทํ มหนฺตตฺเตน  นี้อะไร เพราะรอยเท้าของช้างนั้นเป็นวิปทชาติใหญ่

เอวเมว โข ภิกฺขเว เย เกจิ กุสลา ธมฺมา สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา อปฺปมาโท เตสํ อคฺคมกฺขายติ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย   เย เกจิ กุสลา ธมฺมา  ธรรมที่เป็นกุศลเหล่าใด    สพฺเพ เต ธรรมเป็นกุศลทั้งสิ้น    อปฺปมาทมูลกา มีความไม่ประมาทเป็นต้นเค้า เป็นโคน รากทีเดียว มีความไม่ประมาทเป็นต้นเค้า   อปฺปมาทสโมสรณา ประชุมลงด้วยความไม่ประมาท   อปฺปมาโท เตสํ อคฺคมกฺขายติ ความไม่ประมาทบัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าเลิศกว่าธรรมทั้งหลาย เหล่านี้    ตสฺมา ติหมฺเหหิ สิกฺขิตพฺพํ เพราะเหตุนั้นเราควรศึกษา ติพฺพาเปกฺขา ภวิสฺสามิ   เราจักเป็นผู้เข้มแข็งกล้าหาญ เราจะเป็นผู้บากบั่นตรากตรำ เราจะเป็นผู้บากบั่นมั่นคง จะเป็นผู้ดำรง อยู่ด้วยความไม่ประมาท ในอันสมาทานซึ่งอธิศีล ในอันสมาทานซึ่งอธิจิต ในอันสมาทานซึ่ง อธิปัญญา นี้ อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา  3 ข้อนี้เป็นข้อที่คาดคั้นนัก   ความประมาทหรือความ ไม่ประมาท 2 อันนี้เป็นข้ออันสำคัญ   ความประมาททำให้เสื่อมเสีย   ความไม่ประมาทไม่ทำให้เสื่อมเสีย ธรรมของพระบรมศาสดาจบพระไตรปิฎกมีความไม่ประมาทนี่แหละเป็นต้นเค้า   ที่จะดำเนินถูกต้องร่องรอยความประสงค์ของพระบรมศาสดา   ที่จะพลาดพลั้งไม่ถูกต้องร่องรอย  ความประสงค์ของพระบรมศาสดาก็เพราะความประมาท   นี่เป็นข้อสำคัญนัก

ความประมาทน่ะคือเผลอไป   ความไม่ประมาทน่ะคือความไม่เผลอ  ไม่เผลอล่ะ ใจจด  ใจจ่อทีเดียว นั่น อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา  นี่เรียกว่าผู้ไม่ประมาท  ท่านจึงได้อุปมาไว้   ไม่ประมาท ไม่เผลอด้วยอะไร  ไม่ประมาทไม่เผลอในความเสื่อมไปในข้างต้น   ในปัจฉิมวาจา ไม่ประมาท ไม่เผลอ ในความเสื่อมไป นึกถึงความเสื่อมอยู่เสมอ  ให้เจอความเสื่อมไว้เสมอ  นึกหนักเข้าๆ  แล้วใจหาย เอ๊ะนี่เรามาคนเดียวหรือ เอ๊ะนี่เราก็ตายคนเดียวซิ  บุรพชนต้นตระกูลของเราไปไหนหมดล่ะ   อ้าวตายหมด   เราล่ะ ก็ตายแบบเดียวกัน  ตกใจล่ะคราวนี้  ทำชั่วก็เลิกละทันที   รีบทำความดีโดยกะทันหันทีเดียว   เพราะไปเห็นอ้ายความเสื่อมเข้า  ถ้าไม่เห็นความเสื่อมละก้อ   กล้าหาญนัก  ทำชั่วก็ได้   ด่าว่าผู้หลักผู้ใหญ่ได้ตามชอบใจ   ถ้าเห็นความเสื่อมเข้าแล้ว  กราบผู้ใหญ่ปะหลกๆๆ ทีเดียว   เพราะเหตุอะไรล่ะ  เพราะเห็นความเสื่อมเข้า มันไม่ประมาท   ถ้าว่าประมาท เข้าก็ไปอีกเรื่องหนึ่ง   เพราะฉะนั้นสำคัญนัก   ความประมาท

ความประมาทน่ะ คืออะไรทำให้ประมาทล่ะ   สุราซิ ความเมาซิ ทำให้ประมาท    ความเมานั่นแหละ ถ้าว่าไปขลุกขลุ่ยกับมันนัก  ไปคุ้นเคยกับมันหนักเข้าละก้อ   มันทำให้เสียคนนะ  ไม่รู้จักพ่อไม่รู้จักแม่พี่ป้าน้าอาปู่ย่าตายาย  ว่าต่ำๆ สูงๆ   นี่เพราะมันเมา  อ้ายเมาสุราน่ะมีเวลาสร่างนะ  อ้ายเมาอีกอย่างหนึ่งล่ะ  อ้ายนั่นเมาสำคัญ  เขาเรียกว่าเมามัน   ถ้าว่าช้างก็เรียกว่า  เมามัน อ้ายเมามันนี่สำคัญนัก  อ้ายเมามันนี่ไม่ได้   พ่อแม่เลี้ยงลูกหญิงลูกชายมาน่ะ  ถ้าเมามันขึ้นมาแล้วก็ไม่ได้ละ  แม้ว่าเล็กๆ น้อยๆ เท่านั้นแหละ   หญิงก็ลงจมูกฟิดทีเดียว  ชายก็ลงจมูกฟิด ลงจมูกฟิดแล้วก็ไปแล้ว  เหนี่ยวไม่อยู่รั้งไม่อยู่ พ่อแม่ก็รั้งไม่อยู่ไปเสียแล้ว  นั่นแน่ มันเมาขึ้นมาแล้วอย่างไรล่ะ   อ้ายนั่นสำคัญ อ้ายนั่นประมาท  นี่เป็นเหตุประมาทสำคัญ   อ้ายเมามันนั่นแหละประมาท   ถ้าว่าช้างเรียกว่ากลัดมัน  ไม่กลัวใครจะอ้ายนั่น  ไม่กลัวใคร  นั่นแน่   ในคุกตะรางเมามันทั้งนั้น  ไปอยู่โน่น   ถ้าเมามันละก้อ  ประมาทยกใหญ่   ถ้าเมาสุราก็ประมาทยกใหญ่   ถ้าว่าเมามันด้วย เมาสุราด้วย 2 อย่างละก้อ เสียยกใหญ่ทีเดียว   ประมาท ตั้งอยู่ในประมาทแท้ๆ ทีเดียว   นี่ความประมาท   ไม่ประมาทมันอยู่อย่างนี้นะ  ให้เลิกเมามันเสีย ให้ตั้งอยู่ในความไม่ประมาท

รอยเท้าของสัตว์หมดทั้งสากล   จะเป็น 4 เท้า 2 เท้าไม่เข้าใจ ต้องประชุมลงในรอยเท้าช้าง  รอยเท้าช้างน่ะเป็นของใหญ่กว่ารอยเท้าสัตว์อื่นหมดทั้งสิ้น ฉันใดก็ดี   ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลที่ดีน่ะ หมดทั้งสกลพุทธศาสนา  หมดทั้งพระไตรปิฎกทั้งหลายที่เป็นกุศลนั่น  ย่อมมีความไม่ประมาทเป็นมูลราก   นั่นแน่ อปฺปมาทมูลกา  มีความไม่ประมาทเป็นต้นเค้า  มีความไม่ประมาทเป็นมูลราก  อุปฺปมาทสโมสรณา  ประชุมลงในความไม่ประมาท   เหมือนรอยเท้าสัตว์อื่นประชุมลงในรอยเท้าช้าง  ธรรมที่เป็นกุศลทั้งหมดประชุมอยู่ในความไม่ประมาททั้งนั้น   นี้หลักพระพุทธศาสนาอยู่ตรงนี้  ไม่ให้ประมาท  เมื่อไม่ประมาท  ความดีมีเท่าไรในพระพุทธศาสนา  ในธาตุในธรรม  ย่อมประชุมลงในความไม่ประมาท  คนไม่ประมาท  ผู้ตั้งอยู่ในความไม่ประมาทแล้ว   คนมีธรรมควรไหว้ควรเคารพควรนับถือทีเดียว   คนมีธรรม  คนตั้งอยู่ในธรรม นี้แล   ความไม่ประมาทนี้นักปราชญ์สรรเสริญนัก   อปฺปมาโท เตสํ อคฺคมกฺขายติ ว่าเลิศประเสริฐกว่าธรรมทั้งหลายแล้ว   กล่าวไว้อีกหลายนัย   อปฺปมาทรโต วิโรจติ ผู้ตั้งอยู่ในความไม่ประมาทย่อมรุ่งโรจน์ทีเดียว   เป็นของไม่ใช่พอดีพอร้าย  เพราะฉะนั้นความประมาทและไม่ประมาทนี้   นักปราชญ์ทั้งหลายสรรเสริญความไม่ประมาทว่าเป็นธรรมของนักปราชญ์   บัณฑิตชาติทั้งหลายดำเนินอยู่เนืองนิตย์อัตรา   ความประมาทนักปราชญ์ทั้งหลายติเตียนว่า เป็นทางไปของคนเมา ของคนไม่มีสติ   ของคนพลั้งเผลอ  ของคนพาล ไม่ใช่ทางไปของบัณฑิต   ความไม่ประมาทเป็นทางไปของบัณฑิตแท้ๆ

ใครเป็นคนไม่ประมาทในสากลโลก   เมื่อครั้งพระศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้ายังมีพระชนม์อยู่  พระบรมศาสดาเป็นผู้ไม่ประมาท  พระอรหันต์ทั้งหลายที่ได้บรรลุอรหัตแล้วเป็นผู้ไม่ประมาท  ก็ได้แก่พระพุทธเจ้าพระอรหันต์น่ะซิเป็นผู้ไม่ประมาท   นั่นอย่างสูงอย่างเด็ดขาด   ไม่ประมาทแท้ๆ  ถ้าจะลดส่วนกว่านั้นลงไป   พระอนาคาก็ไม่ประมาทตามส่วนของท่านทั้งมรรคทั้งผล   พระสกทาคาก็ไม่ประมาทตามส่วนของท่านทั้งมรรคทั้งผล   พระโสดาก็ไม่ประมาทตามส่วนของท่านทั้งมรรคทั้งผล โคตรภูบุคคลที่มีธรรมกายแล้วก็ไม่ประมาทเหมือนกัน   มีความประมาทน้อย  ความไม่ประมาทมีมาก   ถ้าปุถุชนแท้ๆ ละก้อ  น้อยคนจึงจะมีความไม่ประมาทมาก   มีความประมาทมากโดยมาก  มีความประมาทน้อยโดยน้อย   นี้ความจริงเป็นเช่นนี้   เมื่อรู้จักความจริงเช่นนี้แล้ว   สิ่งที่ดีที่หายาก ถ้าว่าเราตั้งอยู่ได้ในความไม่ประมาท  คอยนึกถึงความเสื่อมไป  มีอารมณ์อยู่   ไม่ใช่ไม่มีอารมณ์ ว่าตั้งใจว่าเรานึกถึงความเสื่อมนี้ว่า  ตั้งแต่นี้ไปเมื่อรู้  เมื่อเข้าใจแล้ว  จะนึกถึงความเสื่อมในสกลร่างกายนี้ไม่ขาดอยู่   จะเอาใจจรดอยู่ที่ความเสื่อมนั่นแหละ  เราจะนึกถึงความเสื่อมของตน   นึกถึงความเสื่อมบุคคลผู้อื่น   เมื่อลืมตาขึ้นเห็นภิกษุ สามเณร อุบาสก อุบาสิกา แน่ะความเสื่อมมันแสดงให้ดู   นั่นแปรผันไปถึงแค่นั้น  แล้วมันก็แปรผันไปถึงแค่นั้น   ประเดี๋ยวก็ตายให้ดู แน่ะทำให้ดูแล้ว   ได้ยินเสียงพระสวดก็ดี  เห็นโลงก็ดี   แน่ะเป็นอย่างนี้แหละ   หมดทั้งสากลโลก   เราก็เป็นอย่างนี้  เพราะเหตุฉะนั้นเมื่อบุคคลไม่เผลอในความเสื่อมเช่นนี้   ไม่พลั้งไม่เผลอละก้อนั่นแหละ ผู้นั้นแหละได้ชื่อว่า  ได้ตั้งอยู่ในความไม่ประมาท   พระจอมปราชญ์สรรเสริญนัก

ถ้าแม้ว่าจะเป็นภิกษุหรือสามเณร  อุบาสกอุบาสิกา  ทั้งหญิงชาย คฤหัสถ์ บรรพชิต ทุกถ้วนหน้า  ถ้าผู้ที่มีใจจรดอยู่ในความเสื่อมไม่พลั้งเผลอละก้อ  เป็นเจอซึ่งสมบัติในภพนี้  ต่อไปภายหน้า  สมบัติในภพนี้ก็เป็นคนมั่งมีทีเดียว  สมบัติในภายหน้าก็จะไม่เลินเล่อเผลอตัวทีเดียว  เหมือนอย่างกับเราท่านทั้งหลายเป็นนักบวชเหล่านี้  เป็นอุบาสกอุบาสิกาเหล่านี้   นี่ก็เพราะอาศัยเราเห็นว่ามีความเสื่อม   เห็นมีความเสื่อมอย่างไร  ก็เราเห็นนี่  เราเกิดมาถึงแค่นี้แล้ว  เราต้องตายแน่   นั่นแน่มันไปเห็นอ้ายต้องตายแน่นั้น  นั่นไปเห็นความเสื่อมแล้วนี่   นี้จึงได้แสวงหาธรรมในพุทธศาสนา   แสวงหาบุญกุศลน่ะ   รู้จะต้องละโลกนี้แล้วไปสู่ปรโลกเบื้องหน้า  แสวงหาสิ่งที่เป็นที่พึ่งของตน   นี่เพราะเห็นความเสื่อมเข้าแล้วนี่   ถ้าไม่เห็นความเสื่อม   มันจะอย่างนี้อย่างไรเล่า  เพราะมันเห็นความเสื่อมเข้าแล้ว   ความเสื่อมอันนี้แหละ เมื่อเช่นนั้นแล้ว   ให้อุตส่าห์มั่นคงอยู่ในอธิศีล ให้อุตส่าห์มั่นคงอยู่ในอธิจิต ให้อุตส่าห์มั่นคงอยู่ในอธิปัญญา

อธิศีลเป็นอย่างไร อยู่ที่ไหน   นี่ตรงนี้เราต้องเข้าใจ   วัดปากน้ำทั้งหญิงและชาย ทั้งภิกษุ สามเณร อุบาสก อุบาสิกา  เขาเข้าถึงอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา เป็นพื้นเชียวมีมากนัก ตั้ง 100   ที่เราบริสุทธิ์กายบริสุทธิ์วาจาน่ะ  นั่นเป็นแค่ศีลนะ   ศีลบริสุทธิ์เป็นแต่ศีลบริสุทธิ์   เราบริสุทธิ์เจตนานั่นก็เป็นแต่เจตนาศีลน่ะ    เราบริสุทธิ์กายบริสุทธิ์วาจาเป็นสังวรศีล  สำรวมระวังไว้   เราบริสุทธิ์เจตนาคิดอ่านทางใจ เป็นเจตนาศีลนะ  ไม่ใช่อธิศีลหรอก ยังไม่ถึงอธิศีล   ถ้าถึงอธิศีลแล้วละก็ เห็นเป็นดวงใสเท่าดวงจันทร์ดวงอาทิตย์นั่น อยู่ในกลางดวงธรรมที่ทำ ให้เป็นกายมนุษย์ใสบริสุทธิ์ เหมือนกระจกคันฉ่องส่องเงาหน้า  เท่าดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ กลมอยู่ในกลางดวงธรรมที่ทำให้เป็นกายมนุษย์นั่นแหละ   ถ้าเห็นศีลดวงนั้นเข้าแล้วละก็ นั่นแหละเขาเรียกว่า อธิศีล

เมื่อไปรู้จักอธิศีลแล้วละก็  อธิจิตก็อยู่ในกลางอธิศีลนั่นแหละ   ดวงเท่าๆ กับอธิศีล ที่กายวาจาเราสงบดีก็เพราะอาศัยจากใจของเราเจตนาสงบดี   นั่นเป็นสมาธิ   เป็นสมาธิแต่ภายนอก  ไม่ใช่สมาธิสำคัญ   เมื่อเข้าถึงอธิจิตอยู่ในกลางของศีลนั่นดวงเท่าๆ กัน   ดวงเท่ากับดวงศีล  อยู่ในกลางดวงของศีลนั่น  เท่าดวงจันทร์ดวงอาทิตย์   ถ้าเข้าถึงอธิจิตเช่นนั้นละก็  ได้ชื่อว่าเป็นผู้มั่นคงละ  ไม่โยกคลอนไปตามใครละ  เข้าถึงอธิจิตเสียแล้ว

ยังไม่ลึกซึ้งเท่าอธิปัญญา  อธิปัญญาสูงกว่านั้น  เราอุตส่าห์พยายามให้เข้าถึงอธิปัญญา แม้จะเฉลียวฉลาดในกายวาจาสักเท่าหนึ่งเท่าใดเรียกว่าฉลาด   อ้ายนั่นก็ปัญญาภายนอก   เจตนาคล่องแคล่วอย่างหนึ่งอย่างใด  ก็เรียกว่าความฉลาดของปัญญาเป็นภายนอก   เข้าถึงปัญญาอยู่  ในกลางดวงของศีลนั่นแหละ  ใสยิ่งกว่าใสขึ้นไป  สะอาดยิ่งกว่าสะอาดขึ้นไป  เท่าๆ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์เหมือนกัน เมื่อเข้าถึงดวงปัญญาเช่นนั้นละก็ นั่นแหละทางไปของพระพุทธเจ้า พระอรหันต์ เข้าไปในทางศีล สมาธิ ปัญญา นั่นแหละ  เข้าไปในทางอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา นั่นแหละ   เมื่อเข้าถึงอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา แล้วละก็ ก็จะเข้าถึงธรรมกายเป็นลำดับไป   เมื่อเข้าถึงอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา ละก็ ไม่พ้นละ ต้องเข้าถึงธรรมกายแน่   เป็นทางไปของ พระพุทธเจ้าพระอรหันต์จริงๆ แท้ๆ   เมื่อรู้จักแน่เช่นนี้ละก็ จะไปนรกกันได้อย่างไร   ไม่ไปแน่นอน   ถ้าทำหนักเข้า  ปฏิบัติหนักเข้า  ก็จะเป็นลำดับไป  มรรคผลต้องอยู่กับเราแน่   ต้องออกจากวัฏฏะทั้ง 3 แน่ๆ คือ กิเลสวัฏ  กัมมวัฏ  วิปากวัฏ  ต้องออกจากภพ 3 แน่ๆ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ  ไม่ต้องอาศัย มีนิพพานเป็นที่ไปในเบื้องหน้า

ทีนี้  นิพพานเป็นที่ไปในเบื้องหน้าน่ะลึกซึ้ง  ไม่ใช่ของพอดีพอร้าย   เมื่อรู้จักอธิศีล อธิจิต อธิปัญญาแล้ว  ก็จะเข้าถึงวิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ ถึงกายมนุษย์ละเอียด เมื่อเข้าถึงกายมนุษย์ละเอียด  ก็แบบเดียวกันอย่างนี้แหละ  เข้าไปในกลางกายมนุษย์ละเอียด  กลางดวงธรรมที่ทำให้เป็นกายมนุษย์ละเอียด  ดวงศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ จะเข้าถึงกายทิพย์ หยุดนิ่งอยู่ศูนย์กลางกายทิพย์ ถูกส่วนเข้า จะเข้าถึงอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ  จะถึงกายทิพย์ละเอียด กายรูปพรหม รูปพรหมละเอียด อรูปพรหม อรูปพรหม ละเอียด พอเข้าถึงเช่นนั้นแล้ว จะเข้าถึงกายธรรมด้วยอาศัยอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ จะเข้าถึงกายธรรมที่เป็นโคตรภู  กายธรรมโคตรภูละเอียด  กายธรรม พระโสดา-โสดาละเอียด กายธรรมพระสกทาคา-สกทาคาละเอียด กายธรรมอนาคา-อนาคาละเอียด  กายธรรมอรหัต-อรหัตละเอียด ที่จะถึงอรหัตตัดกิเลสเป็นสมุจเฉทปหานได้เช่นนี้   ต้องอาศัยอธิศีล อธิจิต อธิปัญญาหนา   ถ้าไม่อาศัยอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา ไปไม่ได้    ตำรับตำราก็ได้กล่าวไว้  วางเป็นเนติแบบแผนว่า  ทางปฏิบัติในทางพระพุทธศาสนา  ทางอื่นไม่มีหรอก  นอกจากทางศีล สมาธิ ปัญญา   วินัยปิฎกทั้งปิฎก  เมื่อย่อลงไปแล้วก็คือศีลนั่น   ถ้าเข้าถึงอธิศีล  แล้วละก็  ตัววินัยปิฎกทีเดียว  ถึงโคนรากวินัยปิฎกทีเดียว    ถ้าเข้าถึงอธิจิต เข้าโคนรากของสุตตันตปิฎกทีเดียว ถ้าเข้าถึงอธิปัญญา เข้าโคนรากของปรมัตถปิฎกทีเดียว   นี่เป็นตัวสำคัญอย่างนี้

เมื่อรู้จักหลักอันนี้   วันนี้เราได้ฟังเทศนา  ให้ตรงใจไว้ว่าเราจะเอาใจจรดอยู่ในความเสื่อม  ตามปัจฉิมวาจาที่พระองค์ทรงรับสั่งว่า สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเสมอ  ทรงรับสั่งแล้วหับพระโอษฐ์   ไม่รับสั่งต่อไป   เราก็นึกถึงตัวเราเสื่อมไปเสมอไม่หยุดไม่ยั้งเลย   หมดทั้งสากลโลก   เสื่อมไปเสมอ   นี่แบบเดียวกัน  นี่ต้องหยุดอย่างนี้ไม่เผลอหนา   เมื่อตรึกเช่นนี้แล้วละก็ ตั้งอยู่ในความไม่ประมาททีเดียว   ข้อที่สองไม่พลั้งไม่เผลอไม่ประมาท  เมื่อรู้ว่าเสื่อมเช่นนี้แล้วละก็  เราจะไปทางไหน  ไปทางอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา  ไปทางโน้น ต้องเข้าถึงอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา ให้ได้   ถ้าเข้าถึงอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา ไม่ได้   ต้องรีบเร่งค้นคว้าหาอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา  เหมือนอย่างบุคคลที่มีกระเช้าไฟหรือเตาอั้งโล่ตั้งอยู่บนศีรษะ  มันร้อนทนไม่ไหว   ต้องรีบหาน้ำดับ หรือเอาทิ้งเสียให้ได้นั้นฉันใดก็ดี   ต้องให้เจอในอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา   ถ้าไม่เจอ ต้องรีบเร่งขวนขวายทีเดียว จึงจะเอาตัวรอดได้   ไม่เสียทีที่ได้เกิดมาเป็นมนุษย์พบพุทธศาสนา

ที่ได้ชี้แจงแสดงมาตามวาระพระบาลีคลี่ความเป็นสยามภาษาตามมตยาธิบาย  พอสมควรแก่เวลา   เอเตน สจฺจวชฺเชน ด้วยอำนาจความสัจที่ได้อ้างธรรมปฏิบัติตั้งแต่ต้นจนอวสานนี้   สทา โสตฺถี ภวนฺตุ เต  ขอความสุขสวัสดีจงบังเกิดมีแด่ท่านทั้งหลาย บรรดามาสโมสรในสถานที่นี้ทุกถ้วนหน้า  อาตมภาพชี้แจงแสดงมาพอสมควรแก่เวลา สมมุติว่ายุติธรรมีกถาโดยอรรถนิยมความเพียงเท่านี้   เอวํ ก็มีด้วยประการฉะนี้.