ศีลเบื้องต่ำและศีลเบื้องสูง

[16]
26 กุมภาพันธ์ 2497

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. (3 หน)

 

อเนกปริยาเยน โข ปน เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ สมาธิ สมฺมทกฺขาโต ปญฺญา สมฺมทกฺขาตา.
กถญฺจ สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา. เหฏฺฐิเมนปิ ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา. อุปริเมนปิ ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา. 
กถญฺจ เหฏฺฐิเมน ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา. อิธ อริยสาวโก ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ กาเมสุ มิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหตีติ เอวํ โข เหฏฺฐิเมน ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา. 
กถญฺจ อุปริเมน ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา. อิธ ภิกฺขุ สีลวา โหติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ เอวํ โข อุปริเมน ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตาติ.

 

ณ บัดนี้ อาตมภาพจักได้แสดงธรรมีกถา แก้ด้วยธรรมที่เป็นหลักของพระพุทธศาสนา ที่พระศาสดาทรงวางพระพุทธศาสนา และตั้งหลักเกณฑ์เป็นเบื้องต้น พุทธศาสนิกชนต้องรีบล้นขวนขวายให้มีศีลตั้งมั่นอยู่ในธรรมของตนทุกถ้วนหน้า   เพราะการปฏิบัติพระพุทธศาสนา ไม่มีศีลแล้วจะปฏิบัติศาสนาให้ถูกต้องร่องรอยความประสงค์พุทธศาสนาไม่ได้   จำจะต้องให้มีศีล  ศีลที่มีแล้วตัวก็ต้องรู้ด้วย   ตัวเองมีศีลให้แน่นอนในใจทีเดียว  จะชี้แจงตามวาระพระบาลีว่า  อเนกปริยาเยน โข ปน เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ   ศีลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น  ผู้รู้แล้วเห็นแล้ว  เป็นองค์พระอรหันต์  ตรัสรู้แล้วเองโดยชอบ   ทรงรับสั่งแล้วโดยปริยายมิใช่น้อย  หรือโดยปริยายมิใช่อย่างเดียว   กถญฺจ สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ศีลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วนั้นเป็นไฉน เหฏฺฐิเมนปิ ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา ศีลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับสั่งแล้วโดยปริยายเบื้องต่ำบ้าง อุปริเมนปิ ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา ศีลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยปริยายเบื้องสูงบ้าง

กถญฺจ เหฏฺฐิเมน ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา ศีลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยปริยายเบื้องต่ำเป็นไฉนเล่า   อิธ อริยสาวโก  พระอริยสาวกในธรรมวินัยของพระตถาคตเจ้านี้   ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ ย่อมเป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต คือ ฆ่าสัตว์ที่เป็นให้จำตาย   อทินนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ย่อมเป็นผู้เว้นขาดจากการถือเอาวัตถุที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้ ด้วยอาการแห่งขโมย   กาเมสุ มิจฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ ย่อมเป็นผู้เว้นขาดจากความประพฤติผิดในกามทั้งหลาย   มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ   ย่อมเป็นผู้เว้นขาดจากคำเท็จไม่จริง   สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ ย่อมเป็นผู้เว้นขาดจากน้ำที่ทำให้บุคคลผู้ดื่มเมา คือ สุราและเมรัย อันเป็นเหตุที่ตั้งแห่งความประมาท   เอวํ โข  เหฏฺฐิเมน ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา   อย่างนี้แหละ ศีลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยปริยายเบื้องต่ำ

กถญฺจ อุปริเมน ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา   ศีลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยปริยายเบื้องสูงเป็นไฉน    อิธ ภิกฺขุ สีลวา โหติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ภิกษุในธรรมวินัยของพระตถาคตเจ้านี้    สีลวา โหติ ย่อมเป็นผู้มีศีล    ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ ย่อมเป็นผู้สำรวมในพระปาติโมกข์  เว้นข้อที่พระพุทธเจ้าห้าม  ทำตามข้อที่พระองค์ทรงอนุญาตอยู่   อาจารโคจรสมฺปนฺโน  ถึงพร้อมแล้วด้วยมารยาทเครื่องมาประพฤติโดยเอื้อเฟื้อและโคจร   อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี เห็นภัยทั้งหลายในโทษมีประมาณน้อย   สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย   เอวํ โข อุปริเมน ปริยาเยน สีลํ สมฺมทกฺขาตํ ภควตา อย่างนี้แหละ ศีลที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วโดยปริยายเบื้องสูง     กล่าวถึงศีล  แต่ว่าสมาธิ ปัญญา ยังจะมีต่อไป

ส่วนศีลนี้ให้เข้าเนื้อเข้าใจเสียก่อน   ผู้พุทธศาสนิกชน ทั้งคฤหัสถ์ บรรพชิต ให้รู้จักบริสุทธิ์สนิท ศีลมีทั้งคฤหัสถ์ บรรพชิต ไม่ใช่มีแต่คฤหัสถ์   บรรพชิตด้วย   คฤหัสถ์ตั้งอยู่ในศีลเบื้องต่ำ เพียงศีล 5 ประการของคนครองเรือน ส่วนศีล 8 ประการ เป็นอติเรกศีล สูงขึ้นไปกว่าศีล 5   แต่ว่าศีล 5 ประการให้มั่นในขันธสันดานเสียก่อน   ต้องสละขาดจากใจนะว่าเราเป็น คนมีศีล   แล้วก็เริ่มต้นมีศีล 5 ทีเดียว   ศีล 5 รู้จักกันพร้อมดี บริบูรณ์ดี  ต้องให้รู้จักแม่นยำ   แน่นอนว่าการฆ่าสัตว์น่ะ ต้องให้รู้จักสัตว์เสียก่อนว่าอย่างไรจึงจะเรียกว่าสัตว์   คำที่เรียกว่า สัตว์น่ะ  ผู้ข้องอยู่ในภพ  แปลว่าผู้ข้องอยู่ ลกฺขตีติ แปลว่าข้องอยู่   สัตว์ที่ข้องอยู่มีกำเนิดถึง 4 คือ อัณฑชะ สังเสทชะ ชลาพุชะ อุปปาติกะ นี่กำเนิด 4

อัณฑชะ สัตว์ที่เกิดด้วยฟองไข่   สัตว์ชนิดอะไรไม่ว่าที่เกิดด้วยฟองไข่แล้วก็ฟักเป็นตัวอีกหนหนึ่ง เรียกว่าอัณฑชะทั้งนั้น   นี่เราก็ระวังยากนะ   ไข่เป็ด ไข่ไก่ ระวังยากเหมือนกัน   ไข่มด ไข่เหา ไข่เรือด ไข่เล็น  ไข่เหล่านี้ระวังยากทั้งนั้น มีไข่ทั้งนั้นสัตว์พวกนี้   นี่เรียกว่าอัณฑชะ  ต้องเว้นกันจริงๆ

สังเสทชะ สัตว์ที่เกิดด้วยเหงื่อไคล เหา เล็น เรือด ไร ที่กัดเราอยู่ทุกวันนี้   อ้ายนั่นสำคัญอีกเหมือนกัน  ยุงไม่ได้เกิดด้วยเหงื่อไคล  ถ้าว่าพวกสังเสทชะเกิดด้วยเหงื่อไคล เหา เล็น เรือด ไร เหล่านี้ทุกชนิด อาศัยเหงื่อไคลเป็นแดนเกิดละก้อ  เรียกว่าสังเสทชะทั้งนั้น

ชลาพุชะ สัตว์อาศัยน้ำบังเกิดขึ้น   ถ้าไม่มีน้ำเกิดไม่ได้  ต้องมีน้ำจึงบังเกิดขึ้น  นั่นเรียกว่า ชลาพุชะ มนุษย์เป็นอันมากก็เรียกว่าชลาพุชะทั้งนั้น  แพะ แกะ วัว ควาย ช้าง ม้า อาศัยน้ำเป็นแดนเกิดทั้งนั้น สัตว์เกิดในน้ำเป็นอเนกประการ  เกิดในน้ำก็อาศัยไข่บ้าง  อาศัยเหงื่อไคลบ้าง   มนุษย์ก็เกิดด้วยเหงื่อไคลได้  มนุษย์นี่แหละที่เรียกว่าชลาพุชะ   นี่มีเหงื่อไคลเป็นแดนเกิดได้เหมือนกัน  เหมือนพระปัจเจกโพธิ 500 อาศัยครรภ์มลทินของมารดาคลอดออกมาคนเดียว  อาศัยครรภ์มลทินเหงื่อไคลของครรภ์นั้น ด้วยของสกปรกโสโครกเหล่านั้น เกิดเป็น 499 นี่  เกิดด้วยเหงื่อไคลเหมือนกัน   มนุษย์เรียกว่าสังเสทชะเหมือนกัน

อุปปาติกะ ลอยขึ้นบังเกิด เกิดขึ้นละ อายุ 14-15 ทีเดียว   นั่นก็เป็นสัตว์อีกพวกหนึ่ง  เช่นนี้เราจะฆ่าเขาไม่ค่อยได้หรอก  แต่ว่าได้เหมือนกัน  เช่น นางอัมพปาลีเกิดในค่าคบต้นมะม่วง แล้วอยู่ร่วมด้วยมนุษย์ราชกุมาร 500   เป็นสามี 500  ต้องผลัดกันอยู่ร่วมคนละ 7 วันไป 500 นี่ก็เต็มทีไม่มีเวลา สร้างปราสาทขึ้นไว้ในสวนมะม่วงนั้นไม่ให้เป็นของใคร   ถ้ามิฉะนั้นราชกุมารจะเกิดทะเลาะกัน  จะเกิดฆ่าฟันทะเลาะบาดหมางกันขึ้น   นี่พราหมณ์ตัดสินให้เป็นไปดังนั้น  นี่นางอัมพปาลีอาศัยค่าคบมะม่วงเกิดขึ้น นี่ก็เป็นมนุษย์  เกิดเป็นอุปปาติกะ  แปลกไหมล่ะ  เป็นอุปปาติกะ   กำเนิดทั้ง 4 นี้ มนุษย์มีทั้งสิ้น พระเถระ 2 รูป ลูกนางกุลตีกินรีไข่ออกมา  ออกมาเป็นไข่  พอกะเทาะออกมาเป็นมนุษย์  เป็นชาย 2 คน เป็นชายด้วยกันทั้ง 2 คนนั่นแหละ  นี้ก็เกิดด้วยฟองไข่  เกิดด้วยฟองไข่ก็มี   เกิดด้วยเหงื่อไคลก็มี เกิดเป็นอุปปาติกะก็มี  เกิดเป็น ชลาพุชะก็มี กำเนิดทั้ง 4 มนุษย์มีพร้อม

สัตว์ที่เป็นอยู่ปรากฏไปไหนไปได้  กระดุกกระดิกได้  หรือมีชีวิตเป็นอยู่กระดุกกระดิกไม่ได้  เช่น สัตว์เกิดในฟองไข่  ยังไม่ออกตัว  อยู่ในฟองไข่ดิ้นไม่ได้  ไม่มีตัวดิ้น  นี่ก็เป็นกำเนิดของสัตว์เหมือนกัน  ที่เรียกว่า ปาณาติบาต ฆ่าสัตว์เหล่านี้ไม่ได้เลย   ฆ่าแล้วด้วยเจตนาน่ะ ศีลขาดทีเดียว   รู้ว่าสัตว์มีชีวิตเป็นอยู่ เมื่อรู้ว่าชีวิตเป็นอยู่แล้ว  ก็จิตคิดจะฆ่าเสีย  ถ้าทำความเพียร เพื่อจะฆ่า  ฆ่าได้สมเจตนา สัตว์มีชีวิตเป็นอยู่เรียกว่า ปาโณ   หรือรู้ว่าสัตว์มีชีวิตเป็นอยู่เรียกว่า ปาณสญฺญี   จิตคิดจะฆ่าเรียกว่า วธกจิตฺตํ ถ้าทำความเพียรเพื่อจะฆ่าเรียกว่า อุปกฺกโม     เตน มรณํ สัตว์ตายด้วยความเพียรทีเดียว   สัตว์ตายสมเจตนา ยกมือแพล็บเดียวก็พร้อมด้วยองค์ 5 นิดเดียวเท่านั้น พร้อมด้วยองค์ 5  จัดเป็นองค์ 5  การฆ่าสัตว์   ให้รู้จักชัดๆว่าการฆ่าสัตว์น่ะ  เป็นอย่างนี้

ถ้าว่าผู้มีศีล 5 นี้ ต้องเว้นขาดจริงๆ   เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์   ท่านยกเอาอริยบุคคล  อริยสาวโก อริยสาวกในพระธรรมวินัยของพระตถาคตเจ้า  ตั้งต้นแต่พระโสดาขึ้นไป  ท่านยกเป็นตัวอย่าง พระโสดาเจตนาฆ่าสัตว์ของท่านไม่มีเลยทีเดียว   เจตนาฆ่าสัตว์ของท่านไม่มีเลยทีเดียว  ที่เรารักษาปาณาติบาตนี้  ต้องตัดเจตนาให้ขาด  เจตนาไม่ฆ่าสัตว์ต้องขาดจากใจทีเดียว  ไม่ฆ่าอย่างเด็ดขาดทีเดียว  เจตนาของปุถุชนก็มีที่ไม่คิดฆ่าสัตว์เลยทีเดียว   นี่แหละเป็นศีลกันจริงๆ ทีเดียว  ขึ้นถึงปาณาติบาตทีเดียว

ส่วนอทินนาทานล่ะ  วัดปากน้ำเราก็ยังใช้ไม่ใคร่ได้นะ   ดูข้าวของอะไรเล็กน้อยๆ ก็เผลอกันไม่ใคร่ได้  หายกันเป็นควันไปทีเดียว   ดูๆ ก็เป็นซ่องขโมยทีเดียว  นี่ร้ายกาจนักทีเดียว  จะมีศีลอย่างไรกัน  ถ้ามีศีลแล้วของเหล่านี้ไม่ต้องเอื้อเฟื้อ  ไม่ต้องห่วงใย  ลักกันเป็นไม่มี   ไม่ใช่แต่ลักฝ่ายเดียว   ฉ้อโกงกันเป็นไม่มี  อทินนาทานน่ะขาดจากใจทีเดียว   ขึ้นชื่อว่าลักละก็ หรือ  เจ้าของเขาไม่ได้ให้ละก็  เป็นไม่ถือเอาทีเดียว ต้องถืออย่างเด็ดขาด  อย่างพระอริยบุคคล เจตนาจะลักเขาก็ไม่มี   ปรปริคฺคหิตํ วัตถุมีเจ้าของหวงห้าม ปรปริคฺคหิตสญฺญิตา รู้อยู่วัตถุมีเจ้าของหวงห้าม   เถยฺยจิตฺตํ จิตคิดจะลักก็ไม่มี   อุปกฺกโม ความเพียรเพื่อจะลักก็ไม่มี    เตน หรณํ นำไปด้วยความเพียรขโมยก็ไม่มี   นี้ได้ชื่อว่ามีศีลล่ะ   มีศีลอทินนาทาน  แต่ว่าศีลอทินนาทานนี้ต้องมั่นในขันธสันดานทีเดียว   อย่าให้เคลื่อนคลาดได้   ถ้าเคลื่อนคลาดเป็นใช้ไม่ได้ทีเดียว  เรียกว่าจอมปลอม   พวกจอมปลอมนี่แหละทำศาสนาให้เสื่อม  เข้ามาประพฤติปฏิบัติในศาสนา  ทำศาสนาให้เสื่อม   ผู้ประพฤติจริงทำศาสนาให้เจริญ   อย่างพระอริยบุคคลนะ  เป็นตัวทำศาสนาให้เจริญ   ถ้าว่าปุถุชนประพฤติอย่างพระอริยบุคคล   เจตนาจะลักก็ไม่มี   อ้ายการลักน่ะ  เงินทองเล็กน้อยพออดได้   ไม่พอใช้พอกินอะไร   พออดได้   แต่ว่าอ้ายเพชรนิลจินดา ราคามันมากขึ้นมาล่ะ  ราคาตั้งหมื่น ยังไม่พอใจ ยังไม่ลักเลย    ทีนี้ราคามันสูงกว่าหมื่นขึ้นไป สองหมื่น สามหมื่น สี่หมื่น ห้าหมื่น ถึงแสนหนึ่ง ราคาถึงแสนหนึ่ง    เอาแล้ว ทำใจคนมีศีลกระดุกกระดิกไปอีกแล้ว   เอ๊ะ นี่ยังไง  ถ้าคว้าหมับเลี้ยงชีพได้ตลอดตายทีเดียว   แสนหนึ่ง ให้เขากู้เอาร้อยละ 2 บาท   ก็เอาเดือนละสองพัน นั่นแน่ อ้ายนี่พอเลี้ยงชีพตลอดเวลาเชียวนะ   ลาศีลกันเสียเถอะน่ะ   เอาแล้ว ใจกระดุกกระดิกอีกแล้ว   อย่างนี้ก็ยังใช้ไม่ได้ เรียกว่ามีศีลไม่จริง   มีศีลจอมปลอม  ต้องไว้วางใจได้ทีเดียว   จะมีค่าสักแสนหนึ่ง สักล้านหนึ่ง สักโกฏิหนึ่ง ก็ช่าง   ถ้าว่าไม่ใช่ของตัวละก้อ  จิตไม่แลบไม่ขยับไปทีเดียว   ไม่ลักไม่ขโมย ไม่มีทีเดียว ปกครองป้องกันรักษาไว้ให้เจ้าของทีเดียว   ไม่พลาดพลั้งอย่างหนึ่งอย่างใด   อย่างนี้เรียกว่ามีศีลใช้ได้  มีศีลจริงๆ ละ   อย่างพระอริยบุคคลในธรรมวินัยของพระศาสดาละ   อย่างนี้ใช้ได้   อทินฺนาทานา มีพอใช้ได้แล้ว ให้ความสุขแก่ตนได้แล้ว   ให้ความสุขแก่คนอื่นได้ละ   ถ้าไว้ใจยังไม่ได้ให้ความสุขแก่ตัวก็ยังไม่ได้  ให้ความสุขแก่คนอื่นจะให้ได้อย่างไร   ให้ไม่ได้ทีเดียว   นี่ข้อที่ 2

ข้อที่ 3 ประพฤติผิดล่วงกามทั้งหลาย   การประพฤติผิดล่วงกามทั้งหลายน่ะ   ทำมรรคต่อมรรคให้ถึงกัน   ยืนยันใกล้ๆ อย่างนี้  ทำมรรคต่อมรรคให้ถึงกัน   อาการที่ทำมรรคต่อมรรคให้ถึงกันน่ะ  เป็นอันผิดในกามทั้งหลาย ล่วงล้ำประเวณีชั่วช้าลามก  ปรกติที่ลับต้องล่วงไม่ได้  ที่ลับลมบังลมอยู่ข้างใน ถ้าล่วงล้ำเข้าไปเช่นนั้นเท่าเส้นผมเดียวเท่านั้น ก็เป็นกาเมแล้ว   ผิดในกามทั้งหลายแล้ว   การประพฤติในกามทั้งหลายนี้โทษร้ายนัก   ให้ความทุกข์แก่มนุษย์มากมายในโลก   ถ้าโลกเว้นขาดหมดทั้งสากลโลก  ทั้งหญิงทั้งชายประพฤติซื่อตรงในกามทั้งหลาย   เมื่อถือสิทธิ์ร่วมสามีภรรยากันแล้ว ก็ร่วมแต่เท่านั้น  นอกจากสามีภรรยาไม่ล่วงทีเดียวเด็ดขาด    อย่างพระอริยบุคคลเจตนาที่ล่วงกามเช่นนั้นไม่มีเลย  ไม่ได้คิดเลย   ไม่คิดเลยทีเดียวที่จะล่วงกาม  นอกจากบุคคลที่มีศีลไม่สมบูรณ์บริบูรณ์   ถ้ามีศีลสมบูรณ์บริบูรณ์แล้วก็ไม่คิดล่วงเหมือนกัน   ในกามเช่นนั้น  ไม่คิดล่วงทีเดียว   ขาดจากใจทีเดียวที่มีศีลไม่สมบูรณ์บริบูรณ์   ศีลอับปางทีเดียว  อำพรางศีล  หลบศีล หลอกศีล หลอกตัวเอง โกงตัวเองอยู่นั่น   ถ้าว่าอ้ายที่ไม่พอใจก็พออดได้   ถ้าพอใจอยู่สิ้นกาลช้านาน  พอใจอยู่  ต้องแก่พอใจอยู่หลายปี  หลายสิบปี  เมื่อมาสมเจตนาของตัวเข้าละก้อ   กลัวจะทนทานไม่ไหว  จะขยับเขยื้อนไปอีก จะล่วงกามนั้นๆ เข้าอีก  อย่างนี้ก็ใช้ไม่ได้   เรียกว่าศีลไม่สมบูรณ์บริบูรณ์   หรือขาดตกบกพร่อง ยังไม่แน่นอนในใจอยู่ในกาเมสุมิจฉาจาร   นี่ก็สำคัญอยู่   ท่านจัดไว้มีประพฤติเป็น 20 นั่นแน่  แต่ว่าเคยได้กล่าวมาแล้ว  เรื่องกาเมสุมิจฉาจาร

มุสาวาท  มุสาวาทก็ให้เดือดร้อนอยู่   ถ้าว่ากล่าวจริงๆ กันเสีย   ไม่พลั้งเผลอละก็  ไม่เดือดร้อน   ถ้าว่าอำพรางกันเสีย  ต้องพูดกันหลายคำ  ต้องทำสัญญา   ถ้าเลิกมุสากันหมดทั้งประเทศเสีย   คำเดียวเท่านั้นแหละ  สบายกันหมดทั้งประเทศทีเดียว   อ้ายมุสานี่ร้ายกาจนัก   ให้โทษมาก   กล่าวคำเท็จไม่จริง   ท่านกล่าวหลักไว้    อตถํ วตฺถุ เรื่องไม่จริง   วิสํวาทกจิตฺตํ จิตคิดจะกล่าวให้คลาด    ปชฺโช วายาโม ทำความเพียรเพื่อจะกล่าว   ปรสฺส วิชานนํ บุคคลอื่นรู้ ความที่ตนกล่าวนั้นๆ   มันก็เริ่มเป็นปดขึ้น   ถ้าไม่จริงก็เป็นปดทีเดียว   เป็นมุสาทีเดียว ถ้ากล่าวตามจริงครบองค์อยู่เช่นนั้น   เรื่องนั้นก็ได้ชื่อว่าเป็นถ้อยคำที่จริงไม่มีโทษ  ถ้อยคำเหล่านี้แหละ   ผู้มีศีล  ผู้ถือศีลในสิกขาบทมุสาวาทแล้ว   ต้องเว้นขาดจากใจเหมือนพระอริยบุคคล   ไม่มีกริกในใจทีเดียวที่จะปดน่ะ  ไม่มีเลือกไม่มีเฟ้นต่อไป   นี้ต้องแก้ไขตัวของตัวให้ดีนะ   ถ้ายังมีเลือกเฟ้นว่า จะปดดีหรือไม่ปดดี   ยังงี้ละก็  ศีลยังเหลวอยู่   ศีลมุสายังเหลวอยู่    ต้องไว้ใจได้ว่าจะตัดหัวคั่วแห้งอย่างหนึ่งอย่างใด ตีรันฟันแทงสักเท่าหนึ่งเท่าใด  จะตัดชีวิตจิตใจสักเท่าหนึ่งเท่าใด   จะให้กล่าวเท็จน่ะ  กล่าวไม่ได้เสียแล้ว  ขาดจากใจเสียแล้วว่า  คำเท็จเป็นอันไม่กล่าว   กล่าวแต่คำจริงทั้งนั้น   อย่างนี้ก็ได้ชื่อว่าเป็นผู้มีศีล  ยกตัวอย่างพระอริยบุคคลเป็นตัวหลัก   รักศีลเหมือนอย่างกับพระอริยบุคคลดังนั้น   ได้ชื่อว่ามีศีลมุสาวาทล่ะ

สุรา ทั้งสี่สิกขาบทนั่นแหละ   ถ้าเว้นสุราไม่ได้ตัวเดียว  หมด  ละลายหมด   สุราเป็นตัวสำคัญ สุราเป็นเจ้าโขลงทีเดียว เป็นเจ้าหมู่ทีเดียว เจ้าหมู่เจ้าหมวดของศีลทั้ง 5 นี่แหละสุรา  เป็นเจ้าหมู่ทีเดียว ยกออกไปเสีย  ยกสุราออกเป็นเจ้าหมู่เสีย   เหลืออีก 4   สุราบังคับได้ทุกข้อทุกสิกขาบท   เหตุฉะนั้นต้องงดสุราให้ขาด   ถ้างดสุราไม่ขาดละก็ หมด   ไม่ได้เลยสักข้อหนึ่ง     สุราน่ะ น้ำที่ทำบุคคลผู้ดื่มให้เมา คือสุราและเมรัย  ดื่มเข้าไปแล้วก็เมา   ส่วนพระอริยบุคคล   จิตของท่านที่จะคิดดื่มสุราสักนิดนั่นก็ไม่มี  เหมือนพวกเราบัดนี้ก็มีถมไป   ที่ไม่คิดจะดื่มสุราแม้แต่นิด   เหมือนพระอริยบุคคลทีเดียว  ไม่คิดเลยที่จะดื่มสุรา นั่นแหละ  คนอย่างนั้นเขามีศีลสุรามั่นในขันธสันดานละ   ถ้าว่ายังจะดื่มอยู่ละก็ ไม่มั่นในขันธสันดาน   ยังคลอนแคลนอยู่   ต้องตัดสินตัวเสียใหม่   น้ำที่ทำบุคคลผู้ดื่มให้เมาสุราและเมรัย   จิตคิดจะดื่ม ทำความเพียรเพื่อจะดื่ม   ดื่มให้ล่วงล้ำลำคอเข้าไป   ก็ได้ชื่อว่าล่วงสิกขาบท คือศีลสุรานี้

ศีลสุราสิกขาบทนี้   ท่านวางหลักไว้เทียบด้วยคชสารช้างตัวหนึ่ง   มีเท้า 4 มีงวง 1 และ ช้างนั่นมันเป็นอยู่ด้วยงวงมัน   ถ้าว่าเมื่องวงมันมีอยู่ตราบใดละก็   งวงนั่นมันเลี้ยงชีพของมัน มันฉุดหญ้ามาเลี้ยงร่างกายมัน   ใส่ปากมันได้  ถ้าไม่มีงวงละก้อ   ช้างมันจะก้มลงกินหญ้าอย่างกับโค  อย่างกับกระบือ   อย่างไรล่ะ มันสูง   มันก้มไม่ถึงนี่   จะต้องนอนลงละซี   ทำลำบาก   เหตุนี้ งวงจึงเป็นตัวสำคัญ  เป็นชีวิตของช้างทีเดียว   ศีลทั้ง 5 สิกขาบท  สุราเป็นชีวิตทีเดียวหนา  ถ้าเลิกสุราไม่ได้ละก็  มารักษาศีลมันลำบากนักละ   เพราะว่าได้แต่ 4 สิกขาบท   5 ไม่ได้   นั้นก็พูดเอาตามชอบใจ ถ้าล่วงสุราเสียสิกขาบทเดียวเท่านั้นแหละ อีก 4 สิกขาบทรักษาอยู่ไม่ได้  สลายหมด  ล้มละลายหมด  สุราสิกขาบทเดียว เขาจึงได้ตั้งว่า  พระนครๆ หนึ่งมีประตู 5 แห่ง ถ้าออกประตูที่ 1 จะต้องฆ่าสัตว์   ออกประตูที่ 2 จะต้องลักทรัพย์สมบัติ   ออกประตูที่ 3 จะต้องล่วงกาม   ออกประตูที่ 4 จะต้องพูดปด   ออกประตูที่ 5 จะต้องดื่มสุรา  จะออกประตูไหน   ถ้าออกไปประตูที่ 1 ต้องฆ่าสัตว์ ก็ล่วงสิกขาบทเดียวเท่านั้น   ถ้าออกประตูที่ 2 จะต้อง ลักทรัพย์สมบัติ ล่วงสิกขาบทเดียวเท่านั้น   ถ้าออกประตูที่ 3 จะต้องล่วงกาเมสุมิจฉาจาร   ก็ล่วงสิกขาบทเดียวเท่านั้น   ถ้าออกประตูที่ 4 จะต้องพูดปด  ก็ล่วงสิกขาบทเดียวของตามประตูนั้นๆ ถ้าออกประตูที่ 5 จะต้องล่วงสุรา   ดื่มสุราละก็ หมดทั้ง 4 สิกขาบท  5 สิกขาบท ล้มหมดทีเดียว  ท่านวางหลักไว้อย่างนี้

เมื่อรู้จักดังนี้แล้ว   ศีล 5 สิกขาบท  สุราเป็นตัวสำคัญ  ตัวสำคัญทีเดียว  แบบเดียวกัน  โลภะ โทสะ โมหะ 3 ข้อนี้  ใครเป็นสำคัญ โมหะเป็นสำคัญ  ตัวหลงเป็นตัวสำคัญ   เพราะฉะนั้น สุรานี้เป็นตัวประมาททีเดียว ธรรมที่เป็นกุศลในพระไตรปิฎกมากน้อยเท่าใด  สรุปลงในความไม่ประมาททั้งนั้น  ถ้าว่าประมาทแล้วออกนอกธรรมทีเดียว   ไม่อยู่ในธรรมเสียแล้ว   ถ้าประมาทละก็  ออกนอกธรรม ไม่อยู่ในธรรมทีเดียว   ถ้าว่าไม่ประมาทละก็  อยู่ในธรรมที่เป็นกุศลทีเดียว   ถ้าประมาทขึ้นแล้ว อยู่ในธรรมที่เป็นอกุศลทีเดียว   ตรงกันข้าม    เพราะฉะนั้นสุรานี่เป็นที่ตั้งของความประมาท   ถ้าเลิกสุราเสียได้  ก็เป็นเหตุของความไม่เป็นที่ตั้งของความประมาท   ศีล 4 สิกขาบทก็รวมอยู่ในสุรานั่น   อยู่ในความประมาทนั่น นี่เป็นตัวสำคัญ

ให้รู้จักหลักมั่นดังนี้ละก็  เป็นภิกษุ สามเณร อุบาสก อุบาสิกา ต้องมั่นอยู่ในศีลทั้ง 5 นี้  ได้ชื่อว่าพุทธศาสนิกชน  หรือเรียกว่าชนภายในพระพุทธศาสนา   ต้องให้มีศีล 5 นี้ให้มั่นอยู่ในขันธสันดานเสียตอนหนึ่ง นี้เรียกว่าศีลโดยปริยายเบื้องต่ำนะ

แต่โดยปริยายเบื้องต่ำนี่แหละ ศีลของภิกษุก็มีเหมือนกัน   5 สิกขาบทนี่ก็เป็นสิกขาบทของภิกษุเหมือนกัน แต่ท่านจัดศีลของภิกษุโดยปริยายเบื้องสูงขึ้นไปอีกว่า    อิธ ภิกฺขุ ภิกษุใน ธรรมวินัยของพระตถาคตเจ้านี้    สีลวา โหติ ย่อมเป็นผู้มีศีล    ภิกษุมีศีลน่ะมีอย่างไร ไม่ต้องสมาทานเหมือนอุบาสกอุบาสิกาอย่างนี้หรอก   ภิกษุมีศีลน่ะ ศีลสำเร็จด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา    พระสงฆ์ในปัจจันตประเทศตั้งแต่ 5 รูปขึ้นไป ในมัชฌิมประเทศตั้งแต่ 10 รูปขึ้นไป มาประชุมพร้อมกัน   ต้องมีอุปัชฌาย์  มีพระกรรมวาจา   พระอุปัชฌาย์ตรัสขึ้นในหมู่พระสงฆ์นั้นให้สวดญัตติจตุตถกรรมวาจา   สมมุติกุลบุตรคนใดคนหนึ่งขึ้นให้เป็นภิกษุภาวะในพุทธศาสนา   เหมือนเราที่เรียกว่า เราบวชนาคบวชพระกันอยู่ทุกวันนี้   ที่เป็นเจ้าภาพบวชให้ภิกษุสามเณรน่ะ   บวชให้เป็นภิกษุทีเดียว  หรือสามเณรก็ต้องมีศีล 10 ขึ้นไป

ศีล 5 เป็นเหฏฐิมศีล   ศีล 8 ที่เรารักษาวันนี้เป็นเหฏฐิมศีลไหมล่ะ   ไม่เป็นเหฏฐิมศีล   เป็นอติเรกศีล  ศีลสูงกว่าศีล 5 ขึ้นไป   สำคัญอยู่ข้อไหน  ศีล 8 น่ะ ที่ยกขึ้นเป็นอติเรกศีลขึ้นไปน่ะ   สำคัญในข้อ วิกาลโภชนา นัจจคีตะ มาลา อุจจา ชาตรูปะ  คือเว้นจากบริโภคอาหารในเวลาวิกาล   การบริโภคอาหารเป็นอย่างไรหรือ ?   การบริโภคอาหารนั้นเป็นรสตัณหา     ถ้าว่าเว้นเสียละก็   เว้นรสตัณหาทีเดียว   บริโภคอาหารที่เป็นรสที่อร่อย  มีรสมีชาติขึ้นสำคัญนัก   อ้ายรสอันนั้นสำคัญ    นัจจคีตะ ฟ้อนรำ ขับร้อง เครื่องประโคมขับร้องดีดสีตีเป่าต่างๆ ฟ้อนรำ ขับร้อง ให้เกิดเป็นสัททตัณหา [ตัณหาในเสียง]   ฟ้อนรำ ขับร้อง เหล่านี้   ดีดสีตีเป่าเหล่านี้   เป็นสัททตัณหา  เป็นสัททตัณหาขึ้น   ตรึงใจสัตว์โลกให้หมุนเวียนอยู่ในภพ   ออกจากภพไม่ได้   ทัดทรงประดับ  ประดาด้วยดอกไม้ของหอม  เครื่องให้เกิดยั่วยวนต่างๆ  เครื่องลูบไล้ละลายทาต่างๆ    นี่เป็นรูปตัณหา [ตัณหาในรูป] และคันธตัณหา [ตัณหาในกลิ่น] ขึ้น  นั่งนอนอาสนะสูงใหญ่   ภายในมีนุ่นและสำลี ให้เกิดเป็นโผฏฐัพพตัณหา [ตัณหาในสัมผัส] ขึ้น

รับเงินและทองเหล่านี้   เงินทองอันเดียวเป็นตัวสำคัญใน 10 สิกขาบทนั่น   เงินทองเป็นตัวสำคัญ ถ้าว่าเงินทองหยิบเข้าได้แล้ว  อื่นหมด  เสียหมด   ใช้ไม่ได้แบบเดียวกับสุรา   สำคัญนัก  ถ้าว่าศีล 8  ไม่ถึงเงินและทอง  ไม่ห้ามเงินและทองเพียงแค่ 8 สิกขาบท ก็เพื่อตัดตัณหา เหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเป็นอติเรกศีล เป็นอุดมศีลขึ้น ไม่ใช่ศีล 5 ธรรมดา   ศีล 5 ธรรมดาเป็นเหฏฐิมศีล

ภิกษุเป็นผู้มีศีล   ศีลของภิกษุ  ศีล 5 ก็รวมอยู่ด้วย   ศีล 8 ศีล 10 รวมอยู่ด้วยทั้งนั้น เข้ามารวมอยู่ในศีลของภิกษุหมด   แต่ภิกษุเป็นผู้มีศีลน่ะ  เมื่อสำเร็จญัตติจตุตถกรรมวาจาในท่ามกลางพระสงฆ์ สำเร็จญัตติจตุตถกรรมในท่ามกลางของสงฆ์แล้ว   ศีลสิกขาบทบัญญัติน้อยใหญ่  ไม่ได้สมาทานเลย สมบูรณ์บริบูรณ์เมื่อจบญัตติจตุตถกรรมวาจา เป็นภิกษุภาวะในพุทธศาสนาขึ้น

ศีลของภิกษุเป็นอปริยันตปาริสุทธิสีลทีเดียว   ศีลไม่มีที่สุด  ในวิสุทธิมรรคแสดงไว้   ศีลมีสามล้านกว่าสิกขาบท  ศีลของภิกษุจบพระวินัยปิฎกเป็นศีลของภิกษุน่ะ  มากมายนัก   เพราะเหตุนั้น  ภิกฺขุ สีลวา ภิกษุเป็นผู้มีศีลนะ มีจริงนะ   มีทั้งหมดทีเดียว  แต่นี้ท่านจำแนกแยกย่นลงไป    ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ ผู้สำรวมในพระปาติโมกข์  เว้นข้อที่พระพุทธเจ้าห้าม   ทำตามที่พระองค์ทรงอนุญาตอยู่นี้น้อยนิดเดียว   ขึ้นสู่พระปาติโมกข์นี้น้อยนิดเดียว  โดยสามัญทั่วไปละก็ 227 สิกขาบทนิดเดียว   ศีลขึ้นสู่พระปาติโมกข์   แต่ว่าข้อสำคัญทั้งนั้น  ไม่ใช่ข้อเล็กน้อย  เพราะฉะนั้น ควรไหว้ควรบูชา   ภิกษุประพฤติได้ในสิกขาบทบัญญัติน้อยใหญ่ของตัวได้ละก็   น่าไหว้น่าบูชานัก  เป็นของทำยาก  ไม่ใช่เป็นของทำง่าย

อาจารโคจรสมฺปนฺโน  ถึงพร้อมด้วยอาจารมารยาท   เครื่องมาประพฤติโดยเอื้อเฟื้อ และโคจรมารยาท เครื่องมาประพฤติและโคจรของภิกษุน่ะ   ภิกษุจะเดินไป  หาตำหนิไม่ได้   ตาก็ทอดลงมองชั่วแอกหนึ่ง   เรียกว่า ตาตายไม่ใช่ตาเป็น  ทอดลง   แม้จะเบิกตาขึ้นก็เพียงว่าดู   อันตรายเท่านั้น   ที่จะแสวงหาวิสภาคารมณ์ ที่จะแสวงหารูปที่จะชอบก็ไม่มีเสีย   ไม่มีแก่ภิกษุเลย   ภิกษุเดินไปก็ตั้งอยู่ในความสำรวม   เรียกว่า อินทรียสังวร สำรวมทีเดียว   สำรวมอินทรีย์ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ   ไม่ได้ยินดียินร้าย   เวลาเห็นรูป ได้ยินเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส ถูกต้อง โผฏฐัพพะ รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจ    สำรวมระวังไม่ให้โทมนัสเล็ดลอดเข้าไปประทุษร้ายจิตได้    คอยระแวดระวังอยู่ทีเดียวนั่น   ภิกษุหน้าที่สำรวมล่ะ  เรียกว่าอาจาระ   นั่นแหละเรียกว่าอาจาระทั้งนั้น   มารยาทของภิกษุด้วยกาย   หาติเตียนไม่ได้   ด้วยวาจาก็หาติเตียนไม่ได้   จะเปล่งวาจาใดๆ   ไม่ครูดโสต  ไม่กระทบโสตใครเลย   สำรวมทางวาจาทีเดียว   มารยาทของกาย  ของวาจา  ตลอดจนกระทั่งถึงใจ  เป็นอัพโพหาริกลงไปในเจตนาของภิกษุก็ไม่ประทุษร้ายผู้หนึ่งผู้ใด   เจตนาประกอบอยู่ด้วยเมตตา  เป็นปุเรจาริกทีเดียว   นั่นเรียกว่าอาจาระทั้งนั้น   ไม่ใช่โคจรสัมปันโน   เป็นอาจารสัมปันโน ถึงพร้อมแล้วด้วยมารยาท   เครื่องมาประพฤติโดยเอื้อเฟื้อ  นี่ย่อลงไปได้ความดังนี้

โคจรสัมปันโน  ภิกษุถึงพร้อมด้วยโคจร   อโคจร ภิกษุไม่ไปในที่อโคจร    ที่อโคจรมากนัก กว้างขวาง   โคจรสัมปันโน ถึงพร้อมแล้วด้วยโคจรน่ะ   ไปในที่โคจรของตัว  ท่านกล่าวที่อโคจรไว้   เวสิยาทิเภเท ภิกษุไม่ไปหาในหญิงแพศยา  หญิงม่าย หญิงสาวใหญ่   ภิกษุไม่ไปมาหาสู่    เมื่อเขาเชื้อเชิญนิมนต์ก็ไปตามหน้าที่ แต่ว่าเรื่องจะไปเรื่องกิจอื่นนอกจากเขานิมนต์ไปเช่นนั้น  จะไปสนทนาปราศรัยอย่างสามัญชนธรรมดาไม่มี  เพราะภิกษุไม่ไปในที่เช่นนั้น  ในสกุลหญิง แพศยา หญิงม่าย  หญิงสาวใหญ่   ภิกษุไม่ไป  เรียกว่าเป็นอโคจรของภิกษุ   หรือในโรงสุรา  โรงยาฝิ่น  เหล่านี้เป็นอโคจรของภิกษุ   ภิกษุไม่เข้าไป   ถ้าภิกษุสามเณรองค์หนึ่งองค์ใดเข้าไป   ในโรงสุรายาฝิ่นเป็นอย่างไร   2-3 หนเท่านั้นแหละ  ภิกษุอื่นก็นึกว่ามันกระไรๆ เสียแล้วล่ะ    ภิกษุองค์นั้นน่ะ เห็นจะไปติดฝิ่นเสียก็ไม่รู้  หรือจะไปดื่มสุราก็ไม่รู้ แม้โรงดื่มที่เขาตั้งในถนนหนทางก็ไม่เข้าไปนั่ง   เข้าไปนั่งในที่นั้น   กลัวเพื่อนสหพรหมจารีรังเกียจ  จะไม่นั่งดื่มแต่กาแฟน่ะซี   จะกระซิบหรือใช้เลศนัยให้เจ้าของกาแฟส่งสุรามาให้น่ะซี   ไม่เข้าไปนั่งทีเดียว   โรงดื่มเช่นนั้น   ละอายแก่ใจไม่เข้าไป   กลัวจะเสียชื่อ   อโคจรของภิกษุยังมีอีกมาก  โรงมหรสพต่างๆ  เป็นอโคจรทั้งนั้น   ที่ใดเขาประชุมกันในเรื่องพลเมือง   เขาต้องการสนุกสนานกันในสถานที่ใดๆ  เป็นอโคจรของภิกษุทั้งนั้น   แม้เขากรีฑาทัพกันภิกษุเข้าไปดูไม่ได้   เป็นอโคจรของภิกษุ    ที่ไปแล้วเขาติเตียนในสถานที่ใดๆ ในสถานที่นั้นๆ เป็นอโคจรของภิกษุทั้งนั้น    อโคจรของภิกษุมีมากอย่างนี้  เมื่อเป็นภิกษุเข้าแล้ว  มีศีลแล้ว  มีในพระปาติโมกข์แล้ว  อยู่ในมารยาทที่ดีแล้ว   อโคจรก็ไม่มี   ตั้งอยู่ในโคจรทีเดียว   ไปในที่ๆ ควรไปทีเดียว

อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี  เห็นภัยทั้งหลายในโทษมีประมาณน้อย   ขึ้นชื่อว่าโทษแล้ว  เท่าปลายผมปลายขน  ไม่ให้กระเซ็นถูกทีเดียว   อุปมาดุจดังว่าอุจจาระ  ของที่เหมือนเท่าปลายผม  ปลายขน  กระเซ็นถูกเข้า  รู้สึกว่าเหม็นสกปรก   ภิกษุระวังความบริสุทธิ์ของภิกษุไม่ให้กระทบ  ไม่ให้เข้าไปใกล้ของโสโครกปฏิกูลทีเดียว สิ่งที่เป็นโทษแล้วมีประมาณน้อยเท่าปลายผมปลายขน   ก็ถอยใจออกห่าง   เหมือนยังกับปีกไก่ใส่เข้าไปในไฟ  ปีกไก่ไม่เข้า  งอกลับเสีย  ร่นตัวถอยเข้ามา  ถอยเข้ามา ไม่ไปฉันใด  ใจของภิกษุที่บวชในพระธรรมวินัยโดยซื่อตรงแล้ว  ไม่เข้าไป  ในโทษแม้มีประมาณน้อย  ใจถอยกลับ ไม่เข้าไปในโทษทีเดียว   สิ่งที่เป็นโทษไม่เข้าไปทีเดียว   สิ่งที่เป็นอาบัติ  สิ่งที่เป็นโทษ  ไม่เอาใจสอดเข้าไปทีเดียว  ไม่เจตนาทีเดียว   ถอยกลับทีเดียว   นี้ได้ชื่อว่า เห็นภัยทั้งหลายในโทษมีประมาณน้อย  อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี   เห็นภัยทั้งหลายในโทษมีประมาณน้อย

สมาทาย สิกฺขาปเทสูติ สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบทน้อยใหญ่   สิกขาบททั้งหลายมากน้อยเท่าใด สมบูรณ์บริบูรณ์  เหมือนน้ำในมหาสมุทร    น้ำจะไหลไปในทิศทั้ง 4 ทั้ง 8 ใน แม่น้ำน้อยใหญ่  ไหลเข้าไปในมหาสมุทรเท่าหนึ่งเท่าใด   มหาสมุทรก็มีฝั่งรักษาน้ำไว้ได้   ไม่ให้ล้นบ่าท่วมไปในประเทศที่ไม่มีน้ำ  รักษาไว้จำเพาะที่มีน้ำเท่านั้น   นี้ฉันใด   ภิกษุเมื่อเป็นภิกษุในธรรมวินัยเข้าแล้ว   อยู่ในศีลของตัว  ไม่ล้นกรอบศีลของตัวไปฉันนั้นเหมือนกัน   อยู่ในกรอบของพระวินัยไม่ล้นกรอบพระวินัยฉันนั้นเหมือนกัน อย่างนี้ได้ชื่อว่าภิกษุนั่นแหละตั้งอยู่ในศีลเบื้องบน  ไม่ใช่ศีลเบื้องต่ำ   ศีลเบื้องสูงเป็นศีลของภิกษุ  ต้องรักษาปฏิบัติดังนี้   สามเณรก็อยู่ในหน้าที่ของสามเณร   ศีลเพียง 10 สิกขาบทก็หนักมืออยู่เหมือนกัน  นั่นก็หนักมือเหมือนกัน   ถ้าว่าสะเพร่าละก็   รักษาได้ยาก  ต้องละเอียดจึงจะรักษาได้ง่าย    ฝ่ายภิกษุเล่า ถ้าว่าสะเพร่า ก็รักษาไม่ได้    เป็นของสูง ของละเอียด  ต้องละเอียดทีเดียวจึงรักษาได้

เหตุนี้  ศีลที่แสดงมานี้ในเหฏฐิมศีลและอุปริมศีลทั้ง 2 ประการนี้  เป็นเบื้องต้นของพุทธศาสนิกชนทั้งคฤหัสถ์บรรพชิตทุกถ้วนหน้า   ถ้าว่าไม่มีศีลจริงแล้ว   จะอวดว่าปฏิบัติศาสนาละโกงตัวเอง   ไม่ทำตัวเองให้พ้นจากทุกข์ได้    ตัวเองจะต้องอยู่ในปลักกิเลสนั่นเอง เปลื้องตนพ้นกิเลสไม่ได้   เหตุนี้ต้องคอยระแวดระวัง   ต้องตั้งตนให้อยู่ในศีลจริง   เหมือนพระอริยบุคคล   อิธ อริยสาวโก  ให้ตั้งอยู่ในศีล 5 จริงๆ   เหมือนพระอริยบุคคลตั้งอยู่ในศีล 8 จริงๆ    เหมือนพระอริยบุคคลตั้งอยู่ในศีล 10 จริงๆ   เหมือนพระอริยบุคคลตั้งอยู่ในศีล 227   เหมือนยังกับ ภิกษุในพุทธศาสนาที่เป็นผู้มีความประพฤติดีงามตามพระธรรมวินัยของพระศาสดา

ที่ได้ชี้แจงแสดงมาตามวาระพระบาลี คลี่ความเป็นสยามภาษา  แห่งศีล ทั้งเหฏฐิมศีลและอุปริมศีล  ตามวาระพระบาลีคลี่ความเป็นสยามภาษา  ตามมตยาธิบาย  พอสมควรแก่เวลา    เอเตน สจฺจวชฺเชน ด้วยอำนาจความสัจที่ได้อ้างธรรมปฏิบัติ  ในศีลเบื้องต่ำและเบื้องสูงทั้ง 2 ประการนี้  พอสมควรแก่เวลา ด้วยอำนาจสัจจวาจาที่ได้อ้างธรรมเทศนาตั้งแต่ต้นจนอวสานนี้   ขอความสุขสวัสดีจงบังเกิดมีแก่ท่านทั้งหลาย ทั้งคฤหัสถ์บรรพชิตบรรดามาสโมสรในสถานที่นี้ ทุกถ้วนหน้า   อาตมภาพชี้แจงแสดงมาพอสมควรแก่เวลา สมมุติว่ายุติธรรมีกถาโดยอรรถนิยมความเพียงเท่านี้    เอวํ ก็มีด้วยประการฉะนี้.